Kremlin’in internet üzerindeki denetimi artırması, Rusya’da milyonlarca kişiyi VPN, farklı mesajlaşma uygulamaları ve ikinci telefonlar arasında gidip gelmeye zorladı. Yabancı uygulamalara erişim sınırlanırken, devlet destekli alternatiflere yönlendirme çabaları toplumda rahatsızlığı artırdı.
Moskova’da ücretsiz interneti ve iyi kahvesiyle bilinen sakin bir kafede çalışan bir iç mimar, Rusya’da engelli olan ABD merkezli mesajlaşma uygulaması WhatsApp üzerinden yurt dışındaki arkadaşlarıyla konuşabilmek için VPN’e bağlanıyor.
Bir süre sonra Rusya Demiryolları’nın internet sitesinden bilet almak için VPN’i kapatıyor; çünkü site, konumunu gizleyen araçları kullananların erişimini engelliyor. Ardından devlet kontrolündeki MAX uygulamasından müşterilerinin mesajlarını kontrol etmek için ikinci telefonunu eline alıyor.
Kremlin’in bu yıl internet üzerindeki kontrolü artırmasının ardından Ruslar, Meta Platforms’a ait WhatsApp ve Telegram gibi popüler yabancı uygulamalara yönelik kısıtlamaları aşmak için giderek daha karmaşık teknik çözümlere yöneliyor.
Başkan Vladimir Putin dönemindeki en büyük internet baskılarından biri olarak değerlendirilen bu süreç, zaman zaman bankacılık, ulaşım ve e-ticaret hizmetlerinde aksamalara yol açtı. Kremlin’e yakın muhalefet partileri, önde gelen blog yazarları ve iş dünyası temsilcilerinin açıklamalarına göre bu durum, eylüldeki parlamento seçimi öncesinde halkta rahatsızlık yarattı. Genellikle siyasetten uzak duran bazı sosyal medya fenomenleri bile kısıtlamaları eleştirdi.
VPN VE İKİNCİ TELEFON DÖNEMİ
Rus yetkililer, “dijital egemenlik” politikası kapsamında vatandaşları yabancı uygulama ve internet siteleri yerine devlet destekli alternatifleri kullanmaya yönlendiriyor. Ancak Kremlin muhalifleri ve bazı Batılı teknoloji şirketlerinin MAX uygulamasının kullanıcıları izlemek için kullanılabileceği yönündeki uyarıları, bazı kullanıcıları tedirgin ediyor. Uygulamanın sahibi VK ise bu iddiaları reddediyor.
41 yaşındaki iç mimar Irina, MAX’i ikinci bir telefonda tutmanın kendisini daha güvende hissettirdiğini söylüyor. Konunun hassasiyeti nedeniyle yalnızca adıyla anılmak isteyen Irina, “Elbette bütün bunlar büyük bir eziyet ama başka ne yapabiliriz?” dedi.
Irina, günlük dijital hayatını şu sözlerle anlattı:
“Alışıyorsunuz. Günlerinizi VPN’leri açıp kapatarak, farklı mesajlaşma uygulamaları arasında geçiş yaparak ve ihtiyacınız olan uygulama ile siteleri kullanmak için farklı sanal ülkeler ya da telefonlar arasında gidip gelerek geçiriyorsunuz.”
VPN İNDİRMELERİ PATLADI
VPN’ler, kullanıcıların internet bağlantısını Rusya dışındaki özel sunucular üzerinden yönlendirerek çalışıyor. Rus günlük gazetesi Kommersant’ın, Moskova merkezli çevrim içi davranışları izleyen danışmanlık şirketi Digital Budget verilerine dayandırdığı haberine göre, yalnızca mart ayında Google Play mağazasından en popüler beş VPN hizmeti 9,2 milyon kez indirildi. Bu rakam, geçen yılın aynı ayının 14 katına işaret ediyor.
Lizbon merkezli Rus internet özgürlüğü aktivisti Sarkis Darbinyan, “Daha önce böyle bir yaygınlaşma oranı görmemiştik” dedi. Moskova yönetimi Darbinyan’ı “yabancı ajan” ilan etmiş durumda.
Kremlin Sözcüsü Dmitriy Peskov ise internet kontrollerinin gerekli olduğunu defalarca dile getirdi. Rus yetkililer, Ukrayna savaşı nedeniyle Batı ile yaşanan gerilimi varoluşsal bir mücadele olarak tanımlıyor. Buna karşın Putin, nisan ayında hükümete daha temkinli hareket etme talimatı verdi ve milletvekillerine, “yalnızca yasak ve kısıtlamalara odaklanmanın” verimsiz olduğunu söyledi.
Hükümet yetkilileri, Reuters’ın konuya ilişkin sorularına yanıt vermedi.
YABANCI UYGULAMALARA ERİŞİM ZORLAŞTI
Pek çok otoriter ülke internet kullanımına sıkı sınırlar getirirken, Ruslar uzun süre belirli ölçüde çevrim içi özgürlüğe alışmıştı. Güvenlik servisleri uzun zamandır içerideki eleştirmenleri susturmaya çalışsa da, Ukrayna savaşından önce yetkililer insanların yabancı uygulamaları kullanma veya Batılı medya içeriklerine erişme imkanına nadiren müdahale ediyordu.
Geçen yıldan bu yana Sovyet döneminin KGB’sinin halefi olan FSB güvenlik servisi, Ukrayna saldırı dronlarının mobil interneti navigasyon için kullanabileceğini belirterek telekom şirketlerine Rusya’nın çeşitli bölgelerinde mobil interneti günlerce kapatma talimatı veriyor.
Yetkililer ayrıca giderek büyüyen bir uygulama ve internet sitesi listesindeki bağlantıları engelliyor ya da yavaşlatıyor. Devlet iletişim düzenleyicisi Roskomnadzor, bu platformların yasa dışı ve aşırılıkçı içerikler için kullanıldığını ileri sürüyor.
WhatsApp ve Telegram ise Rusya’yı, insanları daha az güvenli ve hükümetin zorunlu tuttuğu uygulamaları kullanmaya yönlendirmeye çalışmakla suçladı.
KISITLAMALAR SEÇİM SÜRECİNİ DE ETKİLEDİ
Kesintiler mart ayında Moskova’da yaklaşık üç hafta süren erişim sorunu ile yoğunlaştı. Kremlin’e yakın iki kaynak ve bazı analistlere göre bu durum, iktidardaki Birleşik Rusya partisi için oy mobilizasyonunda internete ve Telegram’a ihtiyaç duyan üst düzey bürokratları da rahatsız etti.
Carnegie Russia Eurasia Center kıdemli araştırmacısı Tatiana Stanovaya, nisan ayında yaptığı değerlendirmede, “Mesele rejimin istediği sonucu alıp alamayacağı değil; alacak. Mesele seçim sürecinin sorunsuz ilerleyip ilerlemeyeceği” ifadelerini kullandı.
Reuters’a konuşan kaynaklara göre hükümete sadık bazı yetkililer bile VPN indiriyor ve MAX gibi devlet destekli uygulamaları dijital hayatlarının geri kalanından ayrı tutmak için birden fazla telefon taşıyor.
Bir kaynak, bazı kişilerin FSB’nin erişebileceği endişesiyle MAX yüklü cihazlardaki mikrofon ve kamerayı da çıkardığını söyledi. Aynı kaynak, “Yaramazlık peşinde olmasanız bile kimse FSB’nin mesajlarını okumasını istemez” dedi.
KEDİ FARE OYUNU BAŞLADI
Putin’in özel temsilcisi Kirill Dmitriev ise VPN kullandığını gizlemiyor. Dmitriev, Rusya içinde VPN olmadan erişilemeyen X platformunda düzenli olarak paylaşım yapıyor.
VPN kullanımı yasa dışı olmasa da Roskomnadzor yüzlerce VPN hizmetine erişimi kısıtladı. Bu durum, kullanıcıların istedikleri içeriğe ulaşabilmek için sürekli yeni hizmetler indirmek zorunda kaldığı bir “kedi fare oyunu”na dönüştü.
Nisan ayında kamu kurumları, bankalar ve büyük çevrim içi perakendeciler, düzenleyicinin talimatıyla VPN’i açık olan kullanıcıların sitelerine erişimini engellemeye başladı. Bu hamle, Rusya’nın Amazon benzeri platformu Wildberries’in internet trafiğinde yüzde 10’luk düşüşle aynı döneme denk geldi.
Digital Budget, Telegram’daki paylaşımında, “Piyasa katılımcılarının belirttiğine göre birçok kullanıcı siteye erişmek için VPN’ini kapatmıyor ve ürün sayfasını açamazsa satın alma ilgisini kaybediyor” değerlendirmesinde bulundu.
KULLANICILARIN BİR KISMI UYUM SAĞLADI
Moskova’nın “yabancı ajan” listesinde yer alan hükümet dışı araştırma kuruluşu Levada Center’a göre VPN kullandığını kabul eden Rusların oranı 2022’de yüzde 23 iken bu yıl yüzde 36’ya yükseldi.
Genç ve teknolojiye daha yatkın yetişkinler bazen ebeveynleri için VPN aboneliği satın alıyor ya da kendi özel VPN sistemlerini kuruyor. Ancak birçok Rus, VPN gerektirmeden çalışan uygulama ve internet sitelerini kullanmayı tercih ediyor.
Geçen yıl kullanıma sunulan MAX’in sahibi, mayıs ayında uygulamanın günlük 85 milyondan fazla kullanıcısı olduğunu bildirdi.
Reuters TV’nin Moskova’daki Bolşoy Tiyatrosu yakınında görüştüğü ofis çalışanları ve yoldan geçenler ise kamuoyundaki farklı eğilimleri yansıttı. Görüşülen kişilerin yarısı dijital ortamdan rahatsız olduğunu söylerken, diğerleri duruma uyum sağladığını ve VPN kullanmadığını belirtti.
Levada Direktörü Denis Volkov, nisan ayında yaptığı değerlendirmede, “Rusların çoğu ekstra zahmete girmeye gerek görmüyor; kolayca erişilebilenler onlar için yeterli” ifadelerini kullandı.
HARİTALAR BİLE YENİDEN RAFTA
Mart ayında Moskova’da navigasyon uygulamaları çalışmadığında, çevrim içi çiçek ve hediye pazaryeri Flowwow’un teslimat sürücüleri, müşterilerin adreslerine gidebilmek için satıcıların Wi-Fi bağlantılarını kullanarak yol tarifi indirdi. Şirketin lojistik yöneticisi Yuri Semichastnov, bu yöntemi kullandıklarını söyledi.
Wildberries verilerine göre, internet kesintisi sırasında başkentte kağıt harita satışları iki kattan fazla arttı.
Tepkilerin artması üzerine Kremlin son haftalarda söylemini yumuşattı ve mobil internet kesintilerinin geçici olduğu konusunda kamuoyuna güvence verdi.
Rus medyasına göre, mobil servis sağlayıcılarının müşterilerden ayda 15 gigabayttan fazla yabancı veri kullanımı için ek ücret almasını öngören plan mayıs ayında ertelendi. VPN kullanıcılarını hedefleyen bu şartın muhtemelen seçimden sonra devreye alınacağı bildirildi.
Putin ayrıca hükümet ve FSB’den sağlık platformları ile çevrim içi ödeme sistemleri gibi kritik hizmetlerin çalışır durumda kalmasını sağlamak için birlikte hareket etmelerini istedi.
İç mimar Irina ise dijital hayatının yakın zamanda kolaylaşmasını beklemiyor. Rusya’da bir söz olduğunu belirten Irina, “Geçici olandan daha kalıcı hiçbir şey yoktur” dedi.
